Κυπριακά παραμύθια για παιδιά

Κριτική του Βασίλη Αναγνωστόπουλου

Μια σπουδαία συλλογή παραμυθιών για παιδιά κυκλοφορεί από το Πολιτιστικό Ίδρυμα Νέαρχου Κληρίδη (Β΄ Έκδοση, Λευκωσία 2017, σελ.248) με Λίγα λόγια του συγγραφέα, με Πρόλογο του επιμελητής της επανέκδοσης Δρα Ανδρέα Κλ. Σοφοκλέους, καθώς  και με εισαγωγή από τη Δρα Μαρία Μιχαηλίδου. Είναι λαϊκά παραμύθια, « που διέσωσε και ξανάγραψε  στην κοινή δημοτική» ο εκπαιδευτικός και λαογράφος Νέαρχος Κληρίδης για τα κυπριόπουλα, αλλά θα έλεγα ότι είναι παραμύθια για όλα τα  ελληνόπουλα, όπου γης (Ελλάδα, Κύπρο, Αυστραλία, Αμερική, Ευρώπη κ.α.).

Ο Νέαρχος Κληρίδης (1892-1969), γεννήθηκε στον Αγρό Λεμεσού, σπούδασε στο Παγκύπριο Ιεροδιδασκαλείο της Λάρνακας και υπηρέτησε ως δάσκαλος σε πολλά χωριά της Λευκωσίας. Διετέλεσε διευθυντής με τον Κύπρο Χρυσάνθη του παιδικού περιοδικού «Η Χαρά των Παιδιών» και εξέδωσε σαράντα εννέα σχολικά βιβλία. Από τις μεγαλύτερες μορφές των Κυπριακών Γραμμάτων, άνοιξε  το δρόμο της συστηματικής λαογραφικής έρευνας συγκεντρώνοντας και μελετώντας καθ΄όλη τη διάρκεια  της ζωής του πλούσιο υλικό από τη λαϊκή παράδοση, όπως  δημοτικά τραγούδια, ήθη, έθιμα, παραμύθια και μύθους, εκπονώντας παράλληλα αγιολογικές μελέτες και άλλες για τα μοναστήρια της Κύπρου κ.ά. Έχοντας μέσα του διακαή τον πόθο για τη γνώση και την παιδεία, έδωσε έργο σημαντικό στην εκπαίδευση, τη λογοτεχνία και τη λαογραφία,  έγραψε, κατέγραψε και διέσωσε πολλές πλευρές του κυπριακού λαϊκού πολιτισμού.

 Παραμύθια για παιδιά άρχισε να  συγκεντρώνει ήδη από το 1925  και το 1950  τα δημοσίευσε σε τρεις τόμους στην κυπριακή διάλεκτο, με βάση κυρίως  τα όσα άκουσε (και σημείωσε) από λαϊκούς παραμυθάδες. Στο προλογικό σημείωμα της παρούσας έκδοσης διαβάζουμε: «Με τη σκέψη να βοηθήσω στη μόρφωση των παιδιών της Κύπρου, και με την αρχή, στην οποίαν ακράδαντα πιστεύω πως, Η ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΏΝ ΜΙΑΣ ΧΩΡΑΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΒΑΣΙΖΕΤΑΙ ΠΑΝΩ ΣΕ ΝΤΟΠΙΑ ΜΟΡΦΩΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ, έγραψα τα παραμύθια αυτά στην κοινή Ελληνική, για να μπορούν να χρησιμοποιούνται εύκολα από τους δασκάλους, τους γονείς και τα παιδιά». Εννοείται ότι αυτή η επανεγγραφή  ( το ξαναγράψιμο) από τον ίδιο είναι μια δημιουργική δουλειά με προσωπικά λογοτεχνικά αποτυπώματα. Και εύστοχα επισημαίνει ο επιμελητής της έκδοσης στον Πρόλογο ότι « Στα παιδικά του παραμύθια ο Νέαρχος Κληρίδης δεν είναι ένας απλός μεταφορέας μύθων και παραστάσεων, αλλά ένας πραγματικός δημιουργός και μυθοπλάστης, γνωρίζοντας πολύ καλά τον ψυχικό κόσμο των παιδιών».

Το βιβλίο περιέχει τις εξής κατηγορίες  παραμυθιών: Ι.  ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΗΣ ΑΛΕΠΟΥΣ (12 ), ΙΙ. ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΩΝ ΠΟΥΛΙΩΝ (6 ), ΙΙΙ. ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΛΛΩΝ ΖΩΩΝ (6), ΙV. ΔΙΑΦΟΡΑ (35). Για τη «Γοητεία και τη Δύναμη των παραμυθιών», ιδιότητες που καθιστούν αθάνατο κι αγέραστο το λαϊκό λόγο,  γράφει στην εκτενή εισαγωγή της η Δρ Μαρία Μιχαηλίδη, αναφερόμενη στους ανθρώπους που ανάλωσαν τη ζωή τους συλλέγοντας, καταγράφοντας και διασώζοντας την προφορική παράδοση και το λαϊκό πολιτισμό. 

Νέαρχος Κληρίδης

Μελέτησα με προσοχή και αγάπη όλα τα παραμύθια της συλλογής και θα ήθελα να σχολιάσω κάποια σημεία. Κατ΄αρχάς χαρακτηρίζονται για την αφηγηματικότητα και την παιδικότητα, στοιχεία που παραπέμπουν  στον τρόπο  διήγησης  των ιστοριών. Στις ιστορίες των ζώων και των πουλιών, αφηγημένες σε μια γλώσσα οικεία στα παιδιά (κρατώντας, βέβαια, κάποιες λέξεις ιδιωματικές) ο συγγραφέας   γνωρίζοντας την παιδική ψυχολογία γίνεται παραμυθάς παιδαγωγός. Οι ιστορίες για  την αλεπού, τον κάβουρα, τον κόρακα, την κουκουβάγια, το χελιδόνι, τον μύρμηγκα, και γενικά για τα ζώα και τα πουλιά είναι αναγνώσματα ευχάριστα, διασκεδαστικά και διδακτικά.΄Αλλωστε στη λογοτεχνία μας έχουν μακρά παράδοση οι μύθοι, κυρίως του Αισώπου. Έτσι εξηγείται ότι πολλές ιστορίες του βιβλίου κυκλοφορούν και στον ελλαδικό χώρο σε παραλλαγές.

Στην κατηγορία ΔΙΑΦΟΡΑ ( είναι και τα περισσότερα σε αριθμό) συναντούμε πιο σύνθετες παραμυθιακές ιστορίες και πιο εμφανείς τις προσωπικές επεμβάσεις στην ανάπτυξη του θέματος και στη λογοτεχνική απόδοση. Λ.χ. έχουμε λυρικές περιγραφές της φύσης , όπως στη σελ. 80 (Η χαμένη βασιλοπούλα): « Μια ανοιξιάτικη μέρα η όμορφη βασιλοπούλα βγήκε από το παλάτι, συντροφιασμένη από μια δούλα, για να κάνει τον περίπατό της, όπως πάντα. Η όμορφη λιακάδα, οι πρασινάδες, τα πολύχρωμα λουλούδια, τα λογής λογής  κελαδήματα των πουλιών, έκαναν τη βασιλοπούλα να ξεχαστεί και να προχωρήσει ως το μεγάλο δάσος, που βρισκόταν πολύ μακρυά από τη μεγάλη πολιτεία….» Επίσης άλλη καινοτομία του είναι η διαίρεση του παραμυθιού  με περιπέτειες σε έντιτλες ενότητες. Στο παραπάνω λ.χ. παραμύθι έχουμε τις ενότητες: Αναστάτωση στο παλάτι, Ένα νέο παληκάρι, Στον πύργο του δράκου, ΄Ηρθε ο δράκος, Η παράκληση του Λάμπρου, Ο δράκος και το δίχτυ. Στο παραμύθι-νουβέλα «Το βασιλόπουλο κι η ορφανή» (σελ.149) έχουμε τις ακόλουθες νοηματικές ενότητες: Τι κακό κάνει η ζήλια, Η ορφανή ολομόναχη στο δάσος, Το βασιλόπουλο στο δάσος, Το χρυσάφι του βασιλόπουλου, Το βασιλόπουλο ξαναγυρίζει, Η κακιά υπηρέτρια κι η μάγισσα, Ο πόλεμος τέλειωσε.  Με τον τρόπο αυτό προφανώς  γίνεται πιο ευμνημόνευτο και ενδιαφέρον το παραμύθι.

 Οι κατακλείδες στα παραμύθια έχουν κάτι το παιγνιώδες, χαριτωμένο και διδακτικό: «Οι γάμοι έγιναν και οι χοροί και τα τραγούδια, τα βιολιά και το γλέντι βάσταξαν 40 μέρες και 40 νύχτες. Εκεί πέρα ήμουνα κι εγώ, κι άκουσα την ιστορία της χαμένης βασιλοπούλας κι ήρθα και σας την είπα» (σελ.88), κι έζησαν «εκείνοι καλά μέσα στο παλάτι τους με τη βασίλισσα, κι εμείς καλύτερα στο φτωχικό μας» (σε.113), « Ο βασιλιάς πρόσταξε ναρθούνε στο παλάτι βιολιά και λαγούτα και να γίνει γλέντι και χαρά για σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες. Στο γλέντι αυτό ήταν κι ο παππούς μου, και είναι αυτός που μου διηγήθηκε τούτη την ιστορία» (σελ.148) κ.ά.

Τα περισσότερα παραμύθια της συλλογής τα συναντούμε και στον ελλαδικό χώρο, σε παραλλαγές βέβαια, και πολλά εδώ στη Θεσσαλία, ιδίως όσα μιλούν για βασιλιάδες, βασίλισσες, βασιλόπουλα και βασιλοπούλες, για δράκους και νεράιδες και μάγισσες, για τεμπέληδες, πονηρούς κ.ά., όπως Η δίκη του καραβοκύρη,  Η μαγεμένη κούπα, Ο βασιλιάς κι οι τρεις βασιλοπούλες, Το βασιλόπουλο κι ο δράκος με τα μεγάλα φρύδια, Ο τσαγκάρης κι ο δράκος, Ο μεγαλύτερος ψεύτης, Οι τρεις τεμπέληδες  κ.ά. Αυτά είναι πολυχρόνια και ριζωμένα στη συλλογική μνήμη, πέρα από χρόνο και σύνορα. Διασώζουν ονόματα, ήρωες, περιστατικά, συμπεριφορές και βαθύτατες αλληγορίες και αλήθειες ζωής. Εδώ κρύβονται  κάτω από την αισθητική απόλαυση διδαχές μορφωτικές, κρύβονται νοήματα και πρακτική φιλοσοφία, κρύβονται αγέραστα στοιχεία μύθου και θρύλου. 

Βασίλης Αναγνωστόπουλος

Άφησα τελευταίο να σχολιάσω συνοπτικά τη σχέση του δασκάλου με το λαϊκό παραμύθι. Υπάρχει μια παράδοση στο θέμα, μια γραμμή που συνδέει τον Νικόλαο Πολίτη (πατέρα της Λαογραφίας), τον Κυριακίδη, τον Μέγα, τον Σπυριδάκη, τον Λουκάτο, τον  Κληρίδη, τον Μερακλή και πολλούς νεότερους λαογράφους, που στρέφουν το βλέμμα τους στον δάσκαλο του σχολείου. Ιδιαίτερα σήμερα που οι συνθήκες είναι δύσκολες και η παγκοσμιοποίηση φοβίζει. Ο δάσκαλος μπορεί να αξιοποιεί τα παραμύθια στην εκπαιδευτική πράξη και να οδηγεί προς τους λειμώνες της λαϊκής παράδοσης τους μαθητές. Προς την κατεύθυνση αυτή κινείται και ο ΠΑΝΕΛΛΉΝΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑΣ (Γεώργιος Μέγας 1893 - 1976), που προκηρύσσεται κάθε σχολικό έτος από την Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία.

Θα κλείσω το σημείωμα αυτό, (που είναι κι ένα μνημόσυνο για τα 50 χρόνια από το θάνατό του) με την παρότρυνση οι δάσκαλοι να ακολουθήσουν το παράδειγμα του Κληρίδη, να έρθουν  σε επαφή με τις άμεσες πηγές του λαϊκού μας πολιτισμού, να καταγράψουν και να διασώσουν ό,τι μπορούν, γιατί , όπως γράφει, «έτσι θα πρόσφεραν ανεκτίμητη υπηρεσία στον τόπο μας και θα εκτελούσαν ένα πατριωτικό καθήκον, για το οποίο θα είχαν το δικαίωμα να αποσπάσουν την ευγνωμοσύνη της πατρίδας μας».

Το βιβλίο «Κυπριακά παραμύθια για παιδιά» του Νέαρχου Κληρίδη, περιέχει ευχάριστο και μορφωτικό υλικό, 59 αναγνώσματα που ακουμπούν στη λαογραφία και τη λογοτεχνία και ως τέτοια είναι κατάλληλα για διαδραστικές και  σχολικές δραστηριότητες. Δεν απευθύνεται μόνο στα παιδιά, αλλά και στους γονείς και τους δασκάλους.

Βόλος, 20/1/2019

Β.Δ.Αναγνωστόπουλος,

Ομότιμος καθηγητής πανεπιστημίου Θεσσαλίας